Historia  •  Uczelnia Mędrców Lublina  •  Ważne miejsca  •  Galeria zdjęć  •  Publikacje, gadżety  •  Linki  •  Kontakt

Historia Żydów lubelskich

Najstarsze wzmianki o Żydach osiadłych w Lublinie dotyczą 1330 r. O przywileju królewskim z 1336 r., zezwalającym Żydom na osiedlanie się na tzw. Podzamczu, wspominali w roku 1558 starsi gminy. W roku 1475 schronił się w Lublinie rabbi Jaakow, zbiegły z Trydentu, po oskarżeniu go o mord rytualny. Okres największej świetności żydowskiej gminy lubelskiej, podobnie jak całego miasta, to wiek XVI i 1. połowa XVII. Już w 1 połowie XVI w. gmina lubelska była trzecią w Koronie (po krakowskiej i lwowskiej) co do liczebności (około 350 rodzin żydowskich) i zajmowała czołową pozycję pod względem ekonomicznym i kulturalnym.

Mieszczanie lubelscy, obawiając się konkurencji ze strony kupców żydowskich, podobnie jak w innych miastach królewskich, uzyskali od króla przywilej de non tolerandis Iudaeis – zabraniający Żydom swobodnego zamieszkiwania w obrębie murów miejskich. Prawo posiadania domów mieli tam tylko nieliczni Żydzi będący w służbie króla. W związku z tym osiedle żydowskie powstało poza murami miejskimi na Podzamczu – przy północnym stoku wzgórza zamkowego. W ciągu XVI w. gmina uzyskała szereg przywilejów królewskich, m.in. na prowadzenie handlu, zakup nowych terenów i rozbudowę obiektów gminnych (jatki, szpital, murowana synagoga). Od 1518 r. działała tu uczelnia talmudyczna – jesziwa, założona przez Szaloma Szachnę, która zasłynęła w całej Europie. Przywilej królewski z 1567 r. zrównał w prawach lubelską jesziwę z innymi wyższymi uczelniami w Polsce i przyznawał prowadzącym ją mędrcom tytuł rektora. W 1547 r. wędrowny drukarz Chajjim Szwarc uzyskał pozwolenie na założenie (pierwszej w Lublinie) drukarni hebrajskiej. Ta oraz kolejne oficyny, działające do 1685 r., wydały ponad 240 tytułów i odegrały ważną rolę w rozwoju drukarstwa żydowskiego w Polsce. Od roku 1581 do 1764 funkcjonował w Rzeczpospolitej żydowski Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot). Głównymi miejscami zjazdów Sejmu były Lublin i Jarosław. Żydzi lubelscy piastowali tam szereg ważnych funkcji, w tym marszałków Sejmu.

Podczas najazdu wojsk kozacko-moskiewskich – w październiku 1655 r. – całe Podzamcze zostało niemal doszczętnie spalone, a około 2 tysiące Żydów zginęło. Po tej tragedii Żydzi zaczęli wynajmować liczne posesje w obrębie miasta chrześcijańskiego, zakładając tam składy towarów i sklepy, co wywołało protesty mieszczan. Protektorami Żydów była szlachta i duchowieństwo – czerpiący korzyści z dzierżawy. Miasto żydowskie na Podzamczu powoli odbudowywało się. W 1787 r. liczyło już ponad 3,5 tysiąca mieszkańców.
U schyłku XVIII w. Lublin stał się ośrodkiem chasydyzmu. Najpierw działał tu słynny cadyk Jaakow Jicchak Horowic Szternfeld a później, aż do okresu holokaustu, dynastia Eigerów.

Oprócz osiedla na Podzamczu Żydzi tworzyli również skupiska w innych jurydykach podmiejskich (tj. terenach wyłączonych spod prawa miejskiego): na Kalinowszczyźnie (od XVII w.), na Piaskach – rejon obecnego dworca kolejowego (od 1. połowy XVIII w.), a także w podlubelskiej Wieniawie (co najmniej od XVIII w.), która do 1916 r. była odrębnym miasteczkiem z osobną gminą żydowską. Osiedla te posiadały własne synagogi, a Wieniawa również cmentarz żydowski.

W okresie zaboru rosyjskiego Żydzi mogli mieszkać w Lublinie jedynie na wyznaczonym przez władze obszarze. Był to tzw. cyrkuł II, do którego, oprócz wymienionych wyżej przedmieść, należał też rejon ulicy Lubartowskiej – wytyczonej w 1. ćwierci XIX w., gdzie tworzyła się nowa dzielnica żydowska. Dopiero akt o równouprawnieniu ludności żydowskiej w Królestwie Polskim (tzw. reformy Wielopolskiego, 1862 r.) przyznał ludności żydowskiej swobodę zakupu nieruchomości miejskich. Korzystając z tego prawa, Żydzi wykupili wkrótce niemal wszystkie posesje w obrębie Starego Miasta. Część bogatszych, asymilujących się rodzin, zamieszkała przy reprezentacyjnych ulicach rejonu Krakowskiego Przedmieścia.

Przez cały wiek XIX Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców Lublina. Mieli znaczny udział w rozwijającym się przemyśle i oczywiście w handlu. W 2. połowie XIX w. zaczęły powstawać w Lublinie pierwsze szkoły żydowskie z nauczaniem w języku rosyjskim, polskim, hebrajskim. Odradzało się drukarstwo.

W 1917 r. do gminy lubelskiej przyłączona została gmina z Wieniawy. Spis ludności z 1921 r. wykazał w Lublinie 94412 mieszkańców, w tym 37337 Żydów (39,5%).

Po I wojnie światowej powstawały liczne żydowskie organizacje polityczne, nowoczesne szkoły (w tym dwa gimnazja), biblioteki publiczne, zespoły dramatyczne, kluby kulturalne, drużyny sportowe. Funkcjonowało kilkanaście drukarni publikujących żydowskie książki i czasopisma. Poza tradycyjnym handlem i rzemiosłem, przedsiębiorstwa żydowskie stanowiły w okresie międzywojennym około 1/3 większych zakładów produkcyjnych (garbarnie, cegielnie, młyny, gorzelnie, browary). Z różnych środowisk lubelskiego żydostwa wywodzili się ogólnie znani działacze społeczni, polityczni, naukowcy, twórcy kultury. Wspomnijmy tylko niektórych. Malwina Mejerson z domu Horowic (1839-1921) była jedną z pierwszych powieściopisarek piszących po polsku. Jej syn Emil (1859-1933) był znanym filozofem, jednak wcześnie opuścił Lublin i mieszkał w Paryżu. Córka Malwiny – Hanna Franciszka Arnsztajnowa (1865-1942) była bardzo popularną poetką piszącą po polsku, współzałożycielką lubelskiego oddziału Związku Literatów. Znanym lekarzem, praktykującym i publikującym w naukowych czasopismach medycznych, a ponadto działaczem społecznym i politycznym, był mąż Hanny Franciszki – Marek Arnsztajn (1855-1930). Arnsztajnowie mieszkali w zachowanej do dziś kamienicy przy ul. Złotej 2 (w pobliżu Rynku). Najbardziej znaną działaczką oświatową i polityczną (z robotniczej partii „Bund”) była Bela Szpiro I° voto Szyffer II° voto Nisenbaum (1888-1944). Byłą radną Rady Miejskiej Lublina przez okres wszystkich kadencji okresu międzywojennego. W tym okresie radni żydowscy stanowili blisko 30% Rady Miejskiej a ponadto zasiadali także w Magistracie (Zarządzie Miejskim).

Podczas II wojny światowej Niemcy zgładzili nie tylko społeczność żydowską Lublina, ale i związane z nią obiekty. Do 1943 r. zburzone zostały dzielnice żydowskie na Podzamczu, Kalinowszczyźnie, Piaskach i Wieniawie. Największym „cmentarzem” tych czasów był obóz koncentracyjny w dzielnicy Majdanek.

Opracował Andrzej Trzciński

Powrót na górę strony